Postanowienia niedozwolone w umowach frankowych – czy są? Jakie są skutki ich stosowania? Jak prawidłowo zaskarżyć stosowanie przez bank klauzul niedozwolonych? Jaka jest rola sądu, a jaka Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta? Jak korzystać z Rejestru klauzul niedozwolonych? O tym wszystkim dowiecie się po lekturze niniejszego  artykułu.

 

Postanowienia niedozwolone

 

Abuzywny z łaciny oznacza stanowiący nadużycie. Postanowienia, które stanowią nadużycie są stosowane w umowach nienegocjowanych indywidualnie, to znaczy: we wszelkiego rodzaju umowach adhezyjnych, wzorcach umów, regulaminach, czy ogólnych warunkach umowy (tzw. OWU). Nazwa w tym przypadku nie jest istotna, liczy się treść. Same umowy adhezyjne nie są niczym złym, występują one w obrocie gospodarczym i ich powszechność będzie rosła.

Istota zakazu postanowień niedozwolonych wynika bezpośrednio z art. 3851 – 3853 Kodeksu cywilnego z 1964 roku. Pośrednio zaś zakaz wynika z dyrektywy 13/93 EWG z 5  kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W polskim prawie zwrot nieuczciwe przetłumaczono jako niedozwolone. Nie mają one większego wpływu, gdyż i tak są to te postanowienia, które powodują powstanie jednostronnej nierównowagi w stosunkach gospodarczych z konsumentem. Polegają one na tym, że proponent (przedsiębiorca) nie daje żadnej możliwości ich negocjacji.

Dla porządku wypada tylko przypomnieć, że konsumentem w myśl art. 221 k.c. jest osoba fizyczna, która dokonuje czynności niezwiązanej z prowadzeniem przez nią działalności gospodarczej. W przypadku kredytów frankowych dominującą grupą kredytobiorców byli właśnie konsumenci.

Jak zweryfikować, które postanowienia umowne są niedozwolone?

 

Trzeba wiedzieć, że na zasadach ogólnych prawa, ten kto dowodzi faktu, musi go udowodnić. Ale w jaki sposób? Istnieją dwie ścieżki kontroli postanowień umownych pod kątem ich dostępności.

Wyróżnia się dwie ścieżki kontroli klauzul umownych pod względem naruszenia art. 3851-3853:

  • kontrolę incydentalną,
  • kontrolę abstrakcyjną.

Kontrola incydentalna polega na indywidualnej weryfikacji postanowień umowy i służy ochronie indywidualnej konsumenta.

Natomiast kontrola abstrakcyjna polega na postępowaniu przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta. Postępowanie to kończy się decyzją (art. 23b ustawy z 16.02.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów), na którą przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie –  Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumenta. Jeżeli Sąd OKiK uzna klauzulę za niedozwoloną, wtedy przesyła wyrok do Prezesa UOKiK, by ten wpisał postanowienie do rejestru klauzul  niedozwolonych, bowiem prowadzenie tego rejestru należy do jego obowiązków. Do wpisu dochodzi na podstawie art. 47975 Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 roku.

Zaletą tej procedury jest to, że decyzja (wyrok) wiążą przedsiębiorcę en bloc ze wszystkimi konsumentami, wobec których zastosowano niedozwolone klauzule.

Powyższa procedura obozuje od 17 kwietnia 2016 roku, tj. od chwili jej ujednolicenia, kiedy to Prezes UOKiK stał się wyłącznym organem odpowiadającym za kontrolę abstrakcyjną wobec klauzul abuzywnych.

 

Klauzule abuzywne w umowach frankowych

 

Aby uznać dane postanowienie za abuzywne, muszą zostać spełnione przesłanki określone
w art. 3851 – 3853 k.c.

Postanowienie niedozwolone, to takie, które:

  1. nie jest indywidualnie uzgodnione z konsumentem,
  2. kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
  3. rażąco narusza interesy konsumenta,
  4. nie określa głównych świadczeń stron w sposób jednoznaczny.

 

Wyżej wymienione warunki muszą wystąpić łącznie.

W przypadku umów kredytowych waloryzowanych do waluty obcej, klauzule abuzywne były powszechne. Przede wszystkim banki nie  pozwalały na indywidualne negocjacje wszystkich postanowień (1..), po wtóre – wiele postanowień jest sprzecznych z dobrymi obyczajami.

A co to oznacza? Za takie uznaje się działania nieuczciwe, pozbawione szacunku do konsumenta (2.). Następnie – naruszenie w sposób rażący interesów konsumenta, to problem równego traktowania konsumenta i nienadużywania przez proponenta pozycji, w taki sposób, by zobowiązania kredytobiorcy były w rzeczywistości niewspółmierne do świadczenia banku (3.). I najważniejsze (4.) – brak związku postanowienia ze świadczeniem głównym. To najbardziej newralgiczny element w toku badania klauzul umownych. Jednakże w toku kształtowania się spójnej linii orzeczniczej zauważono, że klauzule indeksacyjne, czy denominacyjne nie stanowią o treści głównego świadczenia. A zatem są one abuzywne, ponieważ nie odpowiadają za zdefiniowanie i wyliczenie podstawowego zobowiązania – czyli sumy udzielonego kredytu.

 

Uwaga! Zgoda na postanowienie umowne, stwierdzona podpisem konsumenta  na umowie nie ma żadnego wpływu na ocenę takiego postanowienia. Jest to zabezpieczenie służące ochronie praw konsumenta, przed nadużyciami ze strony przedsiębiorcy – proponenta.

Moja umowa zawiera klauzule abuzywne – co teraz?

 

Sprawa uznania przez sąd odpowiednich postanowień indeksujących, czy denominujących za nieuczciwe, czyli niedozwolone niesie ze sobą konkretne konsekwencje ekonomiczno-prawne. Sąd w takiej sytuacji ma dwa wyjścia, może:

  • unieważnić umowę,
  • uznać za bezskuteczne wyłącznie postanowienia niedozwolone.

Analiza najnowszego  orzecznictwa wskazuje, że sądy coraz częściej uznają za nieważne umowy, które zawierały klauzule niedozwolone. A to dlatego, że umowa taka, pozbawiona tych postanowień staje się nieuzasadniona z ekonomicznego punktu widzenia. W przeciwnym razie, jeżeli sąd uzna, że bez klauzul abuzywnych umowa może dalej funkcjonować, to dokonuje odfrankowienia, czyli przewalutowania  na kredyt złotówkowy.

 

Postanowienia niedozwolone w umowach frankowych – przykłady

 

Poniżej prezentujemy najważniejsze klauzule niedozwolone wpisane do Rejestru przez Prezesa UOKiK.

 

Klauzule stosowane przez banki:

 

  1. Postanowienie – 5743 – Bre Bank.

„Umowa o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych „Multiplan” waloryzowany kursem CHF”

Raty kapitałowo-odsetkowe oraz raty odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej BRE Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50.

Oraz

mBank udziela Kredytobiorcy na jego wniosek Kredytu hipotecznego przeznaczonego na cel określony w § 1 ust. 1 zwanego dalej Kredytem, w kwocie określonej w § 1 ust. 2, waloryzowanego kursem kupna waluty w CHF wg tabeli kursowej BRE Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia Kredytu/transzy Kredytu.

 

  1. Postanowienie 5622 – Bank BPH S.A.

Kredytobiorca zobowiązuje się dokonywać spłaty kredytu, w wysokościach i terminach podanych w Załączniku nr 1 do Umowy – kalendarzu spłat na rachunek Banku nr: 38 1710 0007 0000 0098 8086 7103 (decyduje data wpływu na rachunek Banku), które będą zaliczane w następującej kolejności: należne opłaty i prowizje, odsetki umowne, kapitał kredytu i odsetki karne. Kwoty wskazane w kalendarzu spłat podane są w walucie kredytu. Spłaty dokonywane będą przez Kredytobiorcę w złotych, po uprzednim przeliczeniu spłaty wg kursu GE Money Banku S.A. (kursu Banku). Kurs Banku jest to średni kurs złotego w stosunku do waluty kredytu opublikowany w danym dniu w prasie przez NBP, powiększony o zmienną marżę kursową Banku, która w dniu udzielenia kredytu wynosi 0,06. Marża kursowa może ulegać zmianom i jest uzależniona od rozpiętości kursów kupna i sprzedaży waluty kredytu na rynku walutowym.

                                     

  1. Postanowienie 4107 – Eurobank

Zmiana wysokości oprocentowania może następować także w przypadku zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub krajów zrzeszonych w UE), którego waluta jest podstawą indeksacji.

 

  1. Postanowienie 3785 – Spółdzielca Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa

Kasa nie jest zobowiązana do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań wynikających z niniejszego Regulaminu w przypadku zaistnienia okoliczności, za które Kasa odpowiedzialności nie ponosi w szczególności (…) działania operatorów sieci telefonicznych, firm kurierskich oraz podmiotów uprawnionych do doręczenia przesyłek pocztowych (…)

 

  1. Postanowienie 3183 – Bank Millenium

Ostatni miesiąc ochrony ubezpieczeniowej, za który pobierana jest opłata z tytułu ubezpieczenia przypada w miesiącu, w którym do Banku wpłynie dostarczony przez Kredytobiorcę odpis z księgi wieczystej nieruchomości, o której mowa w § 2 ust 5, z prawomocnym wpisem hipoteki/hipotek na rzecz Banku.

 

  1. Postanowienie 3182 – Bank Millenium

W przypadku, gdy w okresie obowiązywania umowy kredytu zwiększeniu ulegnie stosunek aktualnej wysokości salda zadłużenia kredytu wyrażonego w PLN do aktualnej wartości ustanowionych prawnie zabezpieczeń i/lub nastąpi zmiana wartości ustanowionych prawnie zabezpieczeń i/lub zagrożenie terminowej spłaty kredytu, i/lub pogorszenie się sytuacji finansowej Kredytobiorcy, Bank może zażądać ustanowienia dodatkowego prawnego zabezpieczenia kredytu i/lub zlecić zbadanie stanu prawnego i technicznego oraz określenia wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia na koszt Kredytobiorcy

 

  1. Postanowienie 3179 – Bank Millenium

W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty.

                                         

  1. Postanowienie 3178 – Bank Millenium

Kredyt jest indeksowany do CHF/USD/EUR, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF/USD/EUR według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku Millennium w dniu uruchomienia kredytu lub transzy.

 

 

  1. Postanowienie 7313 – Alior Bank

Opłata za niepodjęcie zamówionej gotówki: dla wypłaty w PLN od niepodjętej kwoty – 0,3% kwoty, min. 100 zł, dla wypłaty w walucie obcej od niepodjętej kwoty – 0,3% kwoty, min. 140 zł.

 

 

Przykładowe klauzule uznane za niedozwolone przez Rzecznika Finansowego, lecz nie wpisane do Rejestru klauzul niedozwolonych:

 

Bank BPH

  1. Umowa o kredyt hipoteczny z 2005 r. § 1 ust. 1 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy]

„Bank udziela Kredytobiorcy Kredytu w kwocie (…) złotych polskich (słownie: … złotych polskich), indeksowanego kursem CHF zwanego dalej „Kredytem” na warunkach określonych w Umowie a Kredytobiorca zobowiązuje się do wykorzystania Kredytu zgodnie z postanowieniem Umowy oraz zapłaty Bankowi prowizji, opłat i innych należności wynikających z Umowy. Na kwotę Kredytu składa się kwota pozostawiona do dyspozycji Kredytobiorcy w wysokości (…) złotych polskich, przeznaczona na realizację celu określonego w ust. 2 oraz kwota należnej składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy opisanego w § 13, w wysokości (…) złotych polskich, która zostanie doliczona do salda Kredytu, zgodnie z zasadami określonymi w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest Kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Bank S.A., opisanej szczegółowo w § 17.”

 

  1. 17 ust. 1-5 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy]

„1. Do rozliczenia transakcji wypłat i spłat Kredytów oraz Pożyczek stosowane są odpowiednio kusy/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Bank S.A. walut zawartych w ofercie Banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji. 2. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. 3. Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży. 4. Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielonych przez GE Money Banku S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży GE Money Banku S.A ustalane w sposób określony w ust. 5 5. Marże kupna/sprzedaży ustalane są raz na miesiąc. Wyliczenie ww. marż polega na obliczeniu różnicy pomiędzy średnimi kursami złotego do danych walut ogłoszonymi w tabeli kursów średnich NBP w przedostatnim dniu roboczym miesiąca poprzedzającego okres obowiązywania wyliczonych marż a średnią arytmetyczną z kursów kupna/sprzedaży stosowanych do transakcji detalicznych z i pięciu banków na ostatni dzień roboczy miesiąca poprzedzającego okres obowiązywania wyliczonych marż ww. banki to: PKO BP S.A., PEKAO S.A., Bank Zachodni WBK S.A., Millennium Bank S.A. i CitiBank Handlowy Polska S.A.”

 

 

Bank Ochrony Środowiska S.A.

  1. Umowa z 2007 r. § 2 ust. 2 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Kwota kredytu, z zastrzeżeniem § 18 ZOZK, wynosi (…) EUR (słownie: …), nie więcej niż równowartość (…) PLN.
  2. 18 ust. 1 Zbiór Ogólnych Zasad Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów Hipotecznych (ZOZK) [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Kredyt uruchamiany i spłacany jest w złotych, z zastrzeżeniem ust. 7 i 8. Zmiana spreadu walutowego stosowanego przez Bank ma wpływ na wysokość wypłaconego kapitału oraz wysokość rat kapitałowo-odsetkowych.
  3. 18 ust. 3 Zbiór Ogólnych Zasad Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów Hipotecznych (ZOZK) [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Kredyt uruchamiany jest w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu na wybrana przez Kredytobiorca i określoną w Umowie walutę, po kursie kupna dewiz wg Tabeli kursów z dnia uruchomienia kredytu, obowiązującym w momencie wykonania operacji.

 

Lukas Bank

 

  1. Regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych w LUKAS Banku S.A. § 3 ust. 4 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Uruchomienie kredytu udzielonego w walucie obcej następuje w złotych polskich wg. aktualnego w dniu uruchomienia kursu kupna dewiz.” Str. 35 Rzecznik Finansowy biuro@rf.gov.pl Tel. 22 333 73 26 Al. Jerozolimskie 87 www.rf.gov.pl 22 333 73 27 02 – 001 Warszawa facebook.com/Rzecznik Finansowy fax. 22 333 73 29 § 20 ust. 4 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Dla kredytów denominowanych rachunek techniczny jest prowadzony w walucie obcej, w jakim został udzielony kredyt. Wpłaty i przelewy na rachunek techniczny są przeliczane na walutę rachunku o aktualnym kursie sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku w dniu zaksięgowania wpłaty lub przelewu na rachunek.

 

Santander Consumer Bank S.A.

 

Umowa z 2007 r.

  1. 2 ust. 2 zd. 1 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Na wniosek Kredytobiorcy Bank udziela kredytu w kwocie (…) nominowanego do waluty CHF, wg kursu kupna walut dla CHF obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz – w przypadku wypłaty kredytu w transzach na cel określonych w §1.”
  2. 3 ust. 2 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Kredyt wypłacany jest w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczaniu wysokości wypłacanej kwoty (transzy) na CHF wg kursu kupna walut dla CHF ustalanego przez Bank i obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków.” § 5 ust. 3 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na CHF, stosownie do postanowień niniejszej Umowy.”
  3. 5 ust. 5 zd. 2 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy] „Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na CHF wg kursu sprzedaży obowiązującego w NBP na dzień przed datą wpływu środków do Banku.”

Podsumowując – mapa klauzul niedozwolonych stworzona przez Rzecznika Finansowego jest dość obszerna, jednakże nie ma waloru obowiązującego. To jedynie analiza, która ma na celu ułatwić frankowiczom wstępną analizę i ocenę ich umów walutowych.

Natomiast widać wyraźnie, że banki stosowały klauzule niedozwolone na skalę masową, właściwie większość insynuacji finansowych oferowała swoim klientom produkt, jakim był kredyt waloryzowany do waluty obcej, a który, jak się okazuje jest niezgodny z przepisami
i standardami praw konsumenckich.

 

Źródła:

  1. Skory, Klauzule abuzywne w polskim prawie ochrony konsumenta, Wyd. Zakamycze, Warszawa, 2005.
  2. Lichoń, klauzule abuzywne a postępowanie przed sądem polubownym z udziałem konsumenta, „Przegląd Prawa Handlowego, nr 7, 2015.
  3. Gontarski, Nieważność klauzul abuzywnych w umowie kredytu hipotecznego. Glosa do wyroku TS z 21 grudnia 2016, C-154/15, C-307/15, C-308-15, Lex, 2017.

Masz kredyt frankowy?

Napisz! Zobaczymy co da się zrobić!